Nimfomanka – samotność, przymus, uzależnienie?

Reż. Lars von Trier

photo-1466592261899-a095b126a484

Składający się z dwóch części najnowszy film Larsa von Triera, rozpoczyna się w momencie kiedy pięćdziesięcioletnia Joe (Charlotte Gainsbourg) leży pobita na podwórzu niedaleko kamienicy, w której mieszka samotny Seligman (Stellan Skarsgård). Starszy mężczyzna przez przypadek odnajduje kobietę i zaprasza do swojego mieszkania. Nawiązują rozmowę podczas której Joe postanawia opowiedzieć mężczyźnie historię swojego życia od najwcześniejszych lat do obecnego momentu. Jak to się stało, że pobita wylądowała między kamienicami? Lars von Trier w tym filmie ponownie potwierdził swoją prowokacyjność – historia głównej bohaterki jest przepełniona seksem, brutalnością, samotnością i cierpieniem. Joe opowiada ją w bardzo melancholijny i spokojny sposób, choć wyraźnie słychać u niej cierpienie i smutek. Jednocześnie sprawia wrażenie jakby miała wyobrażenie siebie jako osoby obdarzonej nieograniczonym powodzeniem, zdolnością kuszenia mężczyzn. Jakby mężczyźni nie byli w stanie się jej oprzeć, a ona była w tym względzie uprzywilejowana, jakby była kimś wyjątkowym, niepowtarzalnym. W obrazie jej osobowości można zauważyć rys narcystyczny.

Samotność w dzieciństwie

Joe była jedynaczką, bardzo związaną ze swoim ojcem. Matkę doświadczała jako chłodną i zdystansowaną – przejawiającą nikłe zainteresowanie własną córką. Jej filmowa historia rozpoczyna się w momencie gdy jako sześcioletnia dziewczynka zaczyna interesować się własną seksualnością. Eksperymentuje ze swoim ciałem, podgląda innych, poszukuje informacji i obrazków w książkach – prezentuje zachowanie typowe dla tego okresu rozwojowego. Joe opowiada przy tym o przyjemnych doznaniach płynących z dotyku własnego ciała, odkrywania go, rozkoszowania się nim. Jednak przy poznawaniu sfery seksualności nie towarzyszyła jej żadna dorosła osoba, która mogłaby ją wesprzeć, pokierować czy udzielić odpowiedzi na pojawiające się pytania. Nikt nie mówił jej o granicach, jakie informacje i w jaki sposób powinny być przeznaczone dla osoby w jej wieku, co można, a czego nie można robić ze swoim ciałem, co jest bezpieczne a co nie. W przeżywaniu dzieciństwa Joe widać dominującą samotność.

Pierwszy raz…

Kolejnym ważnym elementem w życiu Joe jest inicjacja seksualna, której dokonuje z kolegą – Jerome. Akt seksualny jest bardzo mechaniczny, chłopak traktuje dziewczynę w sposób przedmiotowy, nie zważając ani na jej potrzeby, ani na reakcje ciała. Joe doświadcza seks jako coś bardzo nieprzyjemnego. Mimo pierwszej nieudanej próby, w okresie dojrzewania wraz z ze swoją koleżanką B [bohaterowie filmu często zamiast imion są nazywani literą alfabetu] wymyślają zabawę seksualną. Razem jeżdżą pociągami i konkurują ze sobą o to, która z nich w ciągu jednej podróży odbędzie większą ilość stosunków seksualnych. Narażało to je na wiele przypadkowych kontaktów seksualnych, zarażenia się możliwymi chorobami, zetknięcie się z przemocą. Inicjatorką pomysłu jest B, ale Joe się na nią decyduje. To może wskazywać na dwie informacje:

  • po pierwsze, dziewczyna potrzebuje silnej akceptacji ze strony grupy rówieśniczej,
  • po drugie, rodzice przejawiali niski poziom zainteresowania życiem własnej córki.

W tym czasie również dominuje samotność w życiu Joe. Pod koniec okresu dorastania Joe zrywa także kontakt z B, gdyż ta zakochuje się w mężczyźnie i dla niego rezygnuje z przypadkowych kontaktów seksualnych z nieznajomymi. Joe nie potrafi zrozumieć takiego rodzaju zaangażowania i dlatego izoluje się od przyjaciółki.

1

Powrót do tego pierwszego

W okresie wczesnej dorosłości dziewczyna wyprowadza się z domu i usamodzielnia się. Dostaje pracę w firmie, w której pracuje Jerome [pierwszy partner seksualny] i rozpoczyna się burzliwa historia ich związku, która będzie obejmować rozstanie, intensywny kontakt, częsty seks, w późniejszym czasie dziecko, a także przemoc fizyczną i psychiczną. W międzyczasie Joe wciąż podejmuje liczne kontakty seksualne z mężczyznami, często przypadkowe. Pierwsza część filmu kończy się w ten sposób, że Joe podejmuje próbę stworzenia dojrzałego związku z Jerome, jednak okazuje się, że jest to dla niej możliwe jedynie przy rezygnacji z rozkoszy seksualnej. Czyli jakby jej wybór można było nazwać: „miłość lub seks” – w jednym związku nie potrafiła połączyć tych dwóch komponentów.

5

Im dalej tym mroczniej

Druga część filmu jest znacznie mroczniejsza. Joe traci wszelką zdolność do czerpania przyjemności z seksu, a ukojenie odnajduje w przypadkowych relacjach z nieznajomymi mężczyznami oraz sadomasochistycznym rytuale przeprowadzanym przez mężczyznę K. Decyduje się również na leczenie, z którego jednak po pewnym czasie rezygnuje z powodu niepowodzenia.

Klasyfikacje – gdzie to umieścić?

W klasyfikacji chorób ICD-10 i DSM- V nie istnieje odrębna kategoria uzależnienia od seksu.

Zjawisko obejmujące zachowania, które swoją częstotliwością i intensywnością wykraczają poza pewne normy – tak jak jest to w przypadku Joe – można ujmować różnych w kategoriach, jako:

  • uzależnienie
  • kompulsja
  • zaburzenia kontroli impulsów
  • związane z zaburzeniami osobowości
  • zaburzenie o charakterze parafilii

Kliniczne pojęcie uzależnienia seksualnego rozpowszechnił w 1983 roku Carnes. Przyczynę tego zaburzenia lokował w dzieciństwie, a dokładniej w uczuciu osamotnienia i poczuciu bezwartościowości. Jak wcześniej zostało zaznaczone, u Joe mogło to być prawdopodobne ze względu na sposób wychowania przez rodziców. Model ten zakłada, że powtarzające się ryzykowane zachowania seksualne, którym towarzyszy rozładowanie osiągane dzięki orgazmowi, odzwierciedlają „patologiczny związek między nastrojami” (Carnes, 1990) lub też są „rodzajem lekarstwa na bezsenność, niepokój, ból i problemy rodzinne” (Carnes, 1991). Podobny mechanizm uwidaczniał się u Joe. Kobieta, u której afekt zazwyczaj był negatywny (smutek, cierpienie) poszukiwała w kontaktach seksualnych poczucia euforii i ulgi, jednak po krótkim czasie powracały stany depresyjne, poczucie pustki i bezcelowości. Joe doświadczała też impulsy seksualne jako intruzywne, nie była w stanie ich kontrolować. Wtedy zdecydowała się na terapię – miała świadomość jak wiele szkód w jej życiu wyrządziło to zaburzenie – jednak nie potrafiła skontrolwać impulsów. Na formę jej trudności widać wpływ doświadczeń z okresu dzieciństwa, ale także widoczny jest niewątpliwy wpływ dalszych wydarzeń życiowych, nieumiejętności nawiązywania kontaktów z innymi, brak wsparcia ze strony bliskich.

9

Kilka słów na koniec

Zachowania seksualne prezentowane przez Joe niezależnie od swej jakości (w początkowym okresie – wielokrotne orgazmy) stawały się coraz częstsze, aż w końcu pozostały dominującymi zachowaniami, absorbującymi całą jej osobowość oraz codzienne życie (rezygnacja z pracy, utrata zdolności do przezywania orgazmów, angażowanie się w coraz to nowsze i bardziej wymagające zachowania seksualne, autodestrukcyjne działania). Wszystkie pozostałe sfery jej funkcjonowania zostały podporządkowane zaspokojeniu potrzeb seksualnych, a potrzeby emocjonalne były zagłuszane przez seks. Wszystkie działania Joe związane były także z negatywnym samopoczuciem, a także ryzkiem niechcianej ciąży, chorób przenoszonych drogą płciową, samotnością i narażaniem ciała na fizyczne dolegliwości. Można odnieść uzależnienie seksualne do niespełnionych kryteriów normy partnerskiej, indywidualnej, społecznej oraz prawnej. Joe w swoim życiu doświadczała ogromnych trudności w opanowywaniu własnej seksualności i w związku z tym doznała licznych negatywnych konsekwencji. Nimofmanka jest ciekawym przykładem uzależnienia od seksu z perspektywy kobiecej – w tym kontekście do tej pory mało eksplorowanej.

3

Źródło zdjęć: filmweb